IRULEGIKO ANDREA

 

I

75 K.a. urtean

Bi aste luzez etengabe euria egin ondoren, zerua oskarbi agertu zen goizean, bere negar propioaren zamaz askatu balitz bezala azkenik. Eguzki jainkosa urruneko mendi tontor elurtuen gainetik altxatzen hasia zen, eta argitasun leun bat isurtzen zen lurraren gainera, ortzimuganetik poliki-poliki hedatzen zen mantu urdinxka argi bat agerian utziz. Bezperara arte laino trinko eta iraunkor baten azpian ezkutuan egon ziren gailur haiek, orain garbi eta ia distiratsu ageri ziren, neguak oraindik eman nahi ez zuen elurrak koroatuak.

Bazirudien Ortzi jainkoak, ekaitzen eta haizeen jaunak, baretu zuela azkenik bere haserrea. Egun luzez ibar eta mendien gainera etenik gabe isuri zuten hodei lodiak urruntzen ari ziren ortzimugan, poliki deseginez, garaitutako gudaroste baten antzera. Paisaia hura, bustia eta distiratsua, jainkoen esku ikusezinek margotu berri zuten oihal baten antzekoa zen. Muino bakoitzak eta errekasto bakoitzak, goroldio artean ageri zen harri bakoitzak, bere jatorrizko kolorea berreskuratu zuen, mundua orban orotatik garbitu eta hasiera garbiago batera itzuli balitz bezala.

Amaia lasai zihoan bere behor zuriaren gainean, animalia dotore eta begirada barekoa, zeinaren melena, oraindik ihintzez bustia, dirdiran ari baitzen sortu berri zen argiaren azpian. Apoen erritmo etengabeak lur bustiaren kontra markatzen zuen konpasa, bere bular barruko taupadarekin bat zetorrenaren antzera.

Gazteak sentitzen zuen aire fresko eta garbiak aurpegia laztantzen ziola, lur bustiaren usain sakon eta zoragarriaz betea. Sakon hartu zuen arnasa, usain berri hartaz birikak beterik; bizitzaren, belar freskoaren eta jaio berri ziren kimuen lurrin hura zen. Aire hark sorbaldetako zurruntasuna askatzen zion, itxialdiak bularrean utzitako korapiloa deseginez.

Negua, hala ere, ez zen borrokatu gabe joan. Gogorra eta luzea izan zen, ohi baino luzeagoa, lurralde menditsu haiek uzteari uko egiten zion gonbidatu burugogor bat bezala. Aste luzez, hotzak irmotasun izoztu batez eutsi zion, bere erreinua mantentzen saiatuz lurrari etenik gabe erasotzen zioten ekaitz eta haizeen bidez.

Egunak astiro igaro ziren, arimaren gainera hedatzen zela zirudien gris monotono batean bilduta. Amaiak gogoan zuen itxialdiaren sentsazioa: euriak teilatuen kontra jotzean sortzen zuen etengabeko hotsa, sutondoko keak gela osoa hartzen zuela, bere gorputzaren ezinegona, mugitzeko irrikan. Mendietako askatasunera eta bideetako isiltasun balsamikoara ohituta zegoen bere gogoa geldiarazi egin behar izan zen, barrura begiratzera eta bere pentsamenduekin bizitzera behartua.

Eguraldi desatsegin hark eguneroko ohituretatik urrun eduki zuen: landareak, sustraiak eta mineralak biltzeko lanetik, bere sendagai prestaketarako ezinbestekoak ziren elementuetatik. Lurraren hezetasuna behatzen artean sentitzearen falta zuen, ibaiaren hots barearena, zuhaitzen xuxurlarena eta basoko txorien eta beste animalien soinuarena, bere zereginetan modu isilean lagun izaten baitzituen. Hori guztia neguaren uztarripean lotan egon zen, eta orain, zelaietan barrena zihoala, nabaritzen zuen nola itzultzen zitzaion berriro.

Berriz arnasa hartzea bezala zen, ekintza natural eta beharrezko bat, berriro bizirik, munduan errotuta eta osorik sentiarazten zuena.

Amarekin eta amonarekin partekatzen zuen etxola txikian, jaki-gordailuko apalak etsigarriro hutsik ageri ziren. Gela barruko aireak oraindik gordetzen zuen erromeroak, salbiak eta mendako usain fin eta lurtsua, baina desberdin sumatzen zen, pobretua, gelak berak ere nekez arnasten balu bezala.

Lehen potoak ilaran, eskuz idatzitako etiketak eta lehortzen zeuden lore sorta-sorta zeuden tokian, orain hautsaren itzalak eta lokatzak zurezko gainean utzitako aztarna biribilak baino ez ziren geratzen. Amaiak hatzekin ukitzen zituen marka haiek, eta hutsune bakoitzak lehen han zegoena ahalik eta lasterren berritzeko premia gogorarazten ziola sentitzen zuen.

Basora itzuli behar zuen, bildu, berrezarri, berritu. Zeregin hutsa baino gehiago zen: munduarekin zuen lotura zen, inguruko bizitza sendatzeko zuen modua.

Sutondoko sua, txingar gutxitan bildua, dardarazko argia jaurtitzen zuen hormetara, eta gora egiten zuen txinparta bakoitzak une haren hauskortasuna islatzen zuela zirudien. Mahaia, harrizko eta hezurrezko tresnez hornitua, pazientziaz zegoen Amaia edo amonaren eskuek berriro jardunez, usainez eta mugimenduz bete zezaten zain. Isiltasun hartan, infusioen irakinaldiaren falta edo amonak belarrak nahasten zituen bitarteko murmurioa ia jasanezina egiten zen, isiltasunak berak pisua balu bezala.

Kanpoan, bizi zen herrixka txikiko bizimoduak bere bidean jarraitzen zuen, belaunaldiz belaunaldi egin izan zuen baretasun berberarekin. Leku txikia eta babestua zen, denbora egunen arabera baino naturaren zikloen arabera neurtzen zela zirudiena. Guztia lasaitasun abegikor batez errepikatzen zen: ereintza, uzta, aleen ehotzea, aziendaren zaintza... Jendea presarik gabe bizi zen, lurreko legeak eta mendietan eta ibaietan bizi ziren jainkoen aginduak errespetuz onartuz.

Egunsentiko lehen orduetan, uraren lurruna hain gortina leunetan igotzen zen, non herrixka hodeien artean flotatzen ari zela ematen baitzuen. Egun beroenetan, haurrek ibaiertzean jolasten zuten, harritxoak eta algarak jaurtiz, eta emakumeek artilea garbitzen zuten edo eguzkiak epeldutako harrien gainean arropa bustiak zabaltzen zituzten.

Etxeak, baxuak eta sendoak, paisaiaren luzapen naturalak balira bezala altxatzen ziren. Egurrez, adobez eta harriz eginda zeuden, ingurutik hartutako materialez, eta adarrez, zohikaz eta belarrez estalitako teilatu konikoak mendiaren azalarekin nahasten ziren, lurretik bertatik sortuak balira bezala. Neguan, euriak gogor jotzen zuenean, hormek haizetik babesten zuen bero epel bat gordetzen zuten. Udan, freskotasun atsegin batek bizitza beroaren kontra gordetzen zuen.

Kanpotik ikusita, herrixka haranaren parte zela ematen zuen, ibaiaren erritmo bera eta zuhaitzen taupada bera partekatzen zituzten babeslekuen multzo txiki bat. Tximinietatik gora egiten zuen kea alfer antzean igotzen zen, ogi berriaren usainarekin, ehotako zerealarenarekin eta lurra ongarritzen zuen simaur hartzituarenarekin nahasiz. Guztiak zuen bere eginkizuna, bere izateko arrazoia.

Amaiak maite zuen kadentzia hura, egun bakoitza aurrekoaren jarraipen bihurtzen zuen sinpletasun hura. Baina batzuetan geldiunearen pisua ere sentitzen zuen, mundua keinu, hitz eta suaren ondoan belaunaldiz belaunaldi kontatutako istorio beretan denbora gehiegi gelditzen zelako sentsazioa. Hala ere, errepikapen horrek eman zion forma bere bizitzari, hark eratu zuen herriaren arima eta elkarren artean lotzen zituen hari ikusezina.

Han zegoen bere mundua, xumea eta zorrotza, baina zentzu betea. Eta, hala ere, bake hain oso hark berarekin zekarren isilpeko ohartarazpen bat; izan ere, oreka, bizitza bezala, hauskorra zen. Aurreko udazkenean, herrixkako eguneroko errutina baketsua ezohiko gertakari batek aztoratu zuen.

Urriaren lehen egunetan, basoak urre eta kobre kolorez janzten hasten zirenean eta aireak egur bustiaren usaina zuenean, erromatar goarnizio handi batek inguruko muinoaren tontorrean kanpatzea erabaki zuen. Ordutik, haien presentzia itzal berri eta kezkagarri gisa hedatzen zen komunitatearen gainera. Herritarrek goialdera begiratzen zuten jakin-minaren eta egonezinaren arteko nahaste batekin: ezkutuen distira metalikoa, goizeko lehen orduetako turuten hotsa, kanpalekuko suen ke gorakorra.

Hori guztia zerbait aldatzen ari zenaren etengabeko oroigarri zen.

Lehen urtaroek eta lurraren lanak markatutako bizitza aurreikusgarri hura tentsio ezkutu batez busti zen. Atzerriko armada hark —beste hizkuntza batez mintzo eta beste jainko batzuk gurtzen zituzten gizonez osatua— ziurgabetasun giro bat ekarri zuen, eguneroko errutinarik xumeenetaraino iristen zena. Ibaiaren murmurioa bera ere bestelakoa zirudien, erneago, haranak berak arnasari eusten balio bezala atzerritarren etorreraren aurrean.

Amaiaren amona eta Amaia bera, gainera, errealitate berri haren erdigunean zeuden.

Inguru osoan ezagutza sakona zuten sendalari bakarrak ziren, hainbat egunez oinezko bidean zehar ezagunak eta errespetatuak. Haien antzinako jakinduria premia bihurtu zen, ez soilik herritarrentzat, baita erromatarrentzat ere; tokiko erremedioak ulertzeko gai ez zirenez, noizean behin laguntza eske etortzen baitzitzaizkien. Horrek zama isil bat eransten zion haien lanari: beren lurreko bakea aztoratzen zutenei ere sendatu behar zieten.

Sendalarien leinua betidanik egon zen toki hartan, amatik alabari igaroz, inoiz itzali behar ez zen sugar baten modura. Ez zen ogibide hutsa: dohaina zen, erantzukizuna eta, batzuetan, zama ere bai. Lerro hartako emakumeak —Amaiaren ama, amona eta haien aurretik etorri ziren guztiak— ez ziren familia-leinuko kide soilak; naturarekin egindako itun zahar bateko parte ere baziren. Herentzia sakratu bat zen, lurra eta zerua, bizitza eta heriotza, gorputza eta espiritua lotzen zituen hari ikusezin berarekin ehundua.

Amaiaren amona, batzuek gurtua eta beste batzuek beldurrez ikusia, denbora gainditzen zuen jakinduriaren ahots bizia zen. Sendatzeko sekretuak ezagutzen zituen, landareen ezkutuko propietateak eta harrien hizkuntza isila. Esaten zuen naturako izaki orok arima bat zuela, eta hura entzutea ez zela belarri kontua, espirituarena baizik. Haren bidez ulertu zuen Amaiak sendalarien jakinduria ez zela buruarekin ikasten, bihotza zabalik baizik, ikusten ez dena sumatzeko prest.

Harengandik ikasi zuen basoan ibiltzen oreka hautsi gabe, sustrai sendagarria usainagatik eta ez formagatik ezagutzen, landare batek bere bertutea agertzen zuen une zehatzaren zain egoten. Ikasi zuen, halaber, pazientzia zela jakinduriaren lehen ikasgaia, eta amonak Mari jainkosaz hitz egiten zionean, Amaiak zerbait dardarka sentitzen zuen bere barrenean, jainkosaren izena bere zainetan barna oihartzun eginez bezala, odolaren sakonean sustraitua.

Mari, lurraren eta elementuen andrea, sortzailea eta babeslea, sendatzen zuten emakumeak gidatzen zituen jainkosa, bizitzaren sekretuak eta oreka errespetatzeko modua irakatsiz. Haiek ziren botere haren emaile eta zaindariak, gizon askorentzat ulertezina, eta horrek haiengan gurtza nahiz beldurra sortzen zuen.

Horregatik, tradizio baskoian sendalari eta apaizesei zitzaien errespetua begirunetsua baina ernekoa zen: adorazioaren eta mesfidantzaren arteko nahasketa bat. Haien esku zegoen komunitatearen osasuna eta oreka, eta haien hitzak pisu handia zuen, Kontseiluko zaharrenek ere adi eta halako zuhurtziaz entzuten zutena. Amaia zirkulu sakratu haren barruan hazi zen, amonarengan emakume bat ez ezik, gizatiarraren eta jainkozkoaren arteko zubi bat ere ikusiz.

Amaia tradizio haren barruan jaioa zen, baina bere odolean beste korronte bat ere bazebilen.

Bere aita ez zen jaiotzez baskoia. Esaten zuen erromatar soldadu bat izan zela, armadaren diziplinak moldatutako gizona, eta zerbitzu urte askoren ondoren gazte baskoi batez maitemindu eta munduaren bazter hartan geratzea erabaki zuena. Uko egin zion bere burdinazko eta marmolezko iraganari, Erroma inperialista eta konkistatzailearen egitura hotzari, eta beste arau batzuek ehundutako bizitza xume baten alde egin zuen: soroarenak, familiarenak eta naturarenak.

Inoiz ez zuen aldaketa sakrifizio gisa aurkeztu, askapen gisa baizik. Bere istorioek, beti umorea eta malenkonia nahasten zituen arintasun batez kontatuek, txikitatik liluratu zuten Amaia. Hitz bakoitzak mendien bestaldean zegoen mundu zabalera leiho bat irekitzen zuen. Hala ere, irribarrearen eta ahotsaren baretasunaren atzean, hark isilean gorde nahi zuen antzinako zauri baten itzala sumatzen zuen berak, noizbehinkako isilune luzeetan labur agertzen zena.

Amaiak debozioz maite izan zuen. Oraindik bizi-bizi gordetzen zuen ehizatik itzultzen zeneko haren irudia: Eguzki mediterraneoaren pean beltzaran egindako azala, ile iluna eta samurtasun sakonez beteriko begi marroiak zituen gizon sendo eta bare hura. Bazen harengan bere iraganaren gogortasunarekin kontraste egiten zuen goxotasun natural bat, eta lasaitasuna zabaltzen zuen ontasun bat. Haren presentziak etxea oreka batez betetzen zuen, arnasa hartze hutsak ingurukoen arima baretu zezakeela ematen zuen.

Hari esker, Amaiak heziketa berezi eta pribilegiatua izan zuen. Beste neskek etxeko lanak edo lurraren sekretuak bakarrik ikasten zituzten bitartean, hark izarren izenak, urruneko itsasoen mapak eta atzerriko hizkuntzen oihartzuna ikasten zituen. Aitak pazientziaz erakusten zion, jakintsu baten grinaz eta maisu maitagarri baten goxotasunez.

Irakurtzen eta idazten irakatsi zion, latinezko aditzak deklinatzen eta, haren esanetan, berezko musika zuten grezierazko hitzak ahoskatzen. Amaiak laster ikasi zuen ezagutza maitatzen, inguruan zuen guztiagatik eta oraindik ezagutzen ez zuen guztiagatik jakin-mina sentitzen, halako moldez non ikasteko desira airea bezain beharrezko bihurtu baitzitzaion.

Bere haurtzaroa, beraz, herrixkako gainerako haurrena baino oso bestelakoa izan zen. Bi munduren begiradapean hazi zen. Bata, aitak zekarren mundu arrazional eta zibilizatua; bestea, amonarengandik eta mendietatik zetorren mundu mistiko eta zaharra. Hazi zen etxea kontrastez beterik egon zen: ukenduen eta belar lehorren usaina idazkera latindarreko pergaminoen usainarekin nahasten zen; formula magikoak geometriako tratatuekin batera bizi ziren; eta Mari jainkosari eskainitako kantuak aitak Sokratesi edo Iliadako heroiei buruz hitz egiten zuen gela berean entzuten ziren.

Dualtasun hark —sakratuaren taupada sutsuak eta gizakiaren begirada arrazoituak— bere espiritua moldatzen joan zen. Alde batetik, intuizio femeninoa, heredatutako jakinduria eta lurrarekin zuen lotura ikusezina. Bestetik, argitasun mentala, hitz egituratua eta aitak esnarazi zion pentsamendu filosofikoa. Amaia gutxitan elkarrekin bizi ziren bi munduren elkargunea zen: mendiko antzinako munduarena eta Inperioarena.

Valeriok, bere aitak, asko ezagutu eta funtsezkoa baino gorde nahi ez zuenaren lasaitasuna zeraman begiradan. Herritarrei laguntzen zien eguneroko lanetan, apaltasunez jarduten zuen haiekin batera, haien otorduak partekatzen zituen eta haien ardoa edaten zuen. Inoiz ez zuen bere iraganaz harro hitz egiten, nahiz eta zerua behatzeko zuen zehaztasunagatik edo bere hizkeraren dotoretasunagatik, Amaiak ulertzen zuen berak esaten zuena baino jatorri askoz goragokoa zuela. Bere ahotsean agintzeko kadentziak zeuden; bere adimenean, estrategen diziplina; eta, hala ere, edozein hierarkiari aurka egiten zion goxotasunez hitz egiten zuen.

—Gizon askea naiz —errepikatzen zuen batzuetan, Amaiak jakin-minarekin bere iraganaz gehiago ateratzen saiatzen zenean—. Hori da axola duen egia bakarra.

Eta berak, haren hitzen sakontasuna erabat ulertu gabe ere, maite zuen askatasun horrengatik, ahaleginik gabe transmititzen zuen lasaitasun horrengatik, eta inguruan zeraman isilpeko ziurtasun horrengatik.

Amaiak oraindik deitoratzen zuen haren heriotza, duela bi urte gertatua, denboraren joanak guztiz ezaba ezin zuen hutsune bat utziz. Batzuetan, harekin igarotako azken goiz hura ia mingarriro garbi berritzen zitzaion: biak batera gosaltzen, aitak ehiza-taldearekin bat egin aurretik; haren keinu lasaiak; esku artean zurez landutako ontzia eusteko modua; bere gainean pausatutako begirada, munduan ikusteko gauzarik ederrena bera balitz bezala.

Eta mahaiaren beste aldean, bere ama, Alazne, urduri eta aztoratuta. Orduan Amaiak ez zuen konturatu zer gertatzen zen, baina orain bazekien amak zerbait sumatua zuela. Senarra konbentzitzen ere saiatu zen egun hartan ez ateratzeko, ehiza beste baterako uzteko.

Alazne emakume bat zen, Amaiak neurri berean maite eta beldurtzen zuena. Hura zen modu zorrotzenean irakasten ziona, aitarengandik edo amonarengandik jasotzen zuen maitasun eta samurtasunik gabe. Diziplina gogorra ezartzen zuen, karguz eta errietaz betea, agintzen zion lan bakoitzean perfekzioa eskatuz: akatsik gabe, zalantzarik gabe. Eta akatsen bat egiten bazuen, haien oroigarri etengabearen pean jartzen zuen, hutsa ezabatu ezin zen orban bat balitz bezala, eta jaso behar zuen ondarea bera ere zikindu zezakeela emanez.

Baina goiz zoritxarreko hartan, Valeriok ez zien jaramonik egin emaztearen aurreikuspen ilunei. Irribarre egin, kopetan musu eman zion hura lasaitzeko keinuz, eta etxolatik atera zen ehiza-taldera batzeko, etxeko atalasea bizirik gurutzatzen zuen azken aldia izango zela jakin gabe. Ordu gutxira, bere aitaren gorputz suntsitua herriko Etxe Nagusian beilatua zen.

Gizonek asteak zeramatzan baratzeak eta soroak suntsitzen zituen basurde erraldoia inguratu zuten. Ehiztarietako batek lantza bat sartu zion saihetsean, eta animalia, haserre eta agonian, Valerio zegoen albotik ihes egin zuen, haren gorputza oldarrez jo eta haritz baten enborraren kontra zanpatuz, beste inork hura hil aurretik.

Amaiak aitaren gorpu bizigabea mahaian etzanda ikusi zuenean, aurpegia oraindik ezaguna baina gorputza hautsita, barrutik zerbait urratzen zitzaiola sentitu zuen. Ez zen mina bakarrik; oinak azpitik lurra bat-batean kentzen baliote bezala zen, mundu osoa, ordura arte ezagutu bezala, isilean pitzatu eta ezer ezingo balitz bere tokira itzuli.

Heriotza herrixkaren parte zen; betidanik ikasten zen harekin bizitzen. Istripuak, uholde geldiezinak, otsoen eta hartzen erasoak, eta gaixotasunak —amonaren ukenduek eta Mari jainkosari egindako erreguek ere sendatu ezin zituztenak— nahi baino ohikoagoak ziren.

Orain, erromatar goarnizioa muinoan finkatua zegoela, oroitzapen hura kezka berri batekin nahasten zen. Erroma hain gertu ikustea aitaren iragana beste gizon haien gorputzetan berriro itzultzen zela sentitzea bezala zen: diziplinatuak, harroak, eraginkorrak. Eta, bidenabar, iristen ziren berriak entzuten zituenean —gerra zibilei buruzko zurrumurruak, elkarren aurka ari ziren jeneralei buruzkoak, galdu eta berreskuratutako lurraldeei buruzkoak—, erromatarren hedapenaren saihestezintasunean pentsatzen zuen. Hori zen haien izaera: aurrera egitea, menderatzea, konkistatzea, barbarotzat hartzen zuten guztiaren gainera beren itzala hedatzea.

Amaiak, bere lasaitasun txoko hartatik, sinetsi nahi zuen haien presentzia iragankorra izango zela, liskarrak amaitzean itzaliko zen txinparta bat. Baina, bere izatearen sakonean, ohartarazpen batek astintzen zuen, aitak esaten ziona gogoan: «Erromak ez du atzera egiten, Erromak ez du ahazten». Eta bere begirada estandarteak haizean zeramatzaten muinoetan pausatzen zenean, sentitzen zuen bere herriaren belaunaldiak lurperatuta zeuden lur bera patu baten pisuaren azpian dardarka hasia zela, eta patu hura ezin izango zuela inongo sorginkeriak geldiarazi.

Oroitzapenak atzean utzita, Amaiak sentitu zuen, lehen aldiz ilargi askotan, hodeirik gabeko eguzki batek bere bidean laguntzen ziola. Zelaietan barrena aurrera zihoala, haren izpien epeltasuna bere larruan poliki-poliki sartzen zela sumatzen zuen, neguan bilduta egon zen barneko zerbait esnatuz.

Behorraren pausoa moteldu egin zen. Amaiak animalia zuhaitz baten ondoan gelditu zuen, azal argi eta lerdeneko urki gazte baten ondoan, bidexkaren ertzean dotore altxatzen zena. Soka keinu zehatz batez lotu zuen, ondo finkatuta zegoela ziurtatzeko astiro tiratuz, eta lepoa laztandu zion han utzi aurretik, bere otzantasunean konfiantzaz. Behorrak burua altxatu eta lasai putz egin zuen; bere begi gozoek, distira epel eta bare batez, egun hartan mendian nagusi zen bake bera islatzen zutela zirudien.

Gero sorbaldan zintzilikatu zuen amonarena izandako larruzko zorro zaharra —denborak higatua, baina sendoa eta historiaduna—. Urteek leundutako larruak basoen eta barruan luzaroan egondako belarren usain lurtsua gordetzen zuen. Barruan hots arin batez jotzen ziren beti lagun zeramatzan tresnak: metal leunduzko tresnatxoak, beirazko potoak, haziz beteriko oihalezko poltsatxoak eta argizaritan bildutako ukenduak. Bazen, halaber, beso azpian, ihi txirikordatuz egindako saski bat, aurkituko zituen belar eta sustrai baliotsuenak hartan uzteko.

Aurrez aurre zabaltzen zen maldari begira jarri eta sastraka bustien eta iratzezko alfonbra baten artean gora zihoan bidexka bihurgunetsu bati ekin zion. Ezkaizti batera heldu arte ibili zen, maldari temati eusten zioten zuhaixka usaintsuen eremura. Eguzkia, ordurako zeruan gora, lore bioleta txikiak distirarazten ari zen, eta hatz-mamiekin ukitzean, Amaiak sumatu zuen ezkaiaren lurrina —sarkorra, gozoa, ia mistikoa— azalean itsasten zitzaiola. Hosto fresko batzuk aztertzeko makurtu zen, bat-batean txistu zorrotz, ustekabeko eta luze batek airea ebaki zuenean.

Burua altxatu zuen ikaraz, soinuaren jatorria aurkitu nahian. Erreakzionatzeko astirik izan baino lehen, ahuntz talde txiki bat agertu zen sastraken artetik eta inguratu egin zuen. Ile zakar eta iluneko animaliak ziren, adar okertudunak eta jakin-minez begiratzen zioten begi urduriak zituztenak. Haietako bat hainbeste hurbildu zitzaion, non Amaiak pauso bat atzera egin behar izan baitzuen, besoa altxatuz aldentzeko.

—Alde hortik! —murmuratu zuen ahapeka, deserosotasunez, animaliak lotsagabe oraintxe bertan aurkitu zituen ezkai landareei kosk egiten ari zirela ikusita.

Orduan, itzulita, mendi gainetik harrigarriro arin jaisten zen irudi bat ikusi zuen. Gazte mehe bat zen, ile hori eta kizkur nahasikoa, maldan basati hazten zen sasiaren modukoa. Harrien artean ia felino baten gisan mugitzen zen, aurrera egitean lurra ukitzen ez zuela emanez. Larruzko galtza estuak zeramatzan, hanketako indarra nabarmentzen zutenak, eta otso larru grisezko kapa batek estaltzen zizkion sorbaldak, haizean atzean hegaldatuz. Bazuen bere ibileran zerbait primitibo eta aske, konfiantzaren eta ausardiaren arteko nahasketa bat, mendiarekin berarekin bat egiten zuena.

Azkenik haren aurrean gelditu zenean, eguzkiak intemperieak gogortutako bere aurpegi gaztea argitu zuen, aurpegi angelutsua eta begirada bizikoa. Amaia, oraindik ahuntzen artean harrapatuta, haserrezko begirada batez so egin zion; begi berdeak suminduraz distiratzen zitzaizkion, bildu nahi zituen landare baliotsuetatik animaliak aldentzen saiatzen zen bitartean.

—Ahuntzak ezkaia jaten ari dira —protestatu zuen, tonu irmo baina neurtu batez, bere ogibideak ematen zion agintez beterik.

Gazteak bekain bat altxatu zuen, aurpegia harengana hurbilduz eta kokotsa makilaren gainean jarriz.

—Tribuko ahuntzek tribuko ezkaia jan dezakete —erantzun zion irribarre erdiz, lotsagabekeria zeriona.

Amaiak kopeta zimurtu zuen, irainduta. Bere pazientzia, amonaren irakaspenei esker normalean neurtua zena, muturreraino tenkatu zen.

—Baina agian tribuko ahuntzek ez dakite landare hauek sendagarriak direla —erantzun zuen, ahotsa zertxobait gehiago altxatuz—, eta janda, beren ongizatea... eta tribuarena bera kaltetzen ari direla.

Mutikoak arreta handiagoz begiratu zion orduan. Bere begirada aurpegitik larruzko zorroraino eta saskiraino jaitsi zen. Ezagutzaren distira bat igaro zen haren begietan.

—Sendalaria al zara? —galdetu zuen, ia harriduraz.

Amaiak buruarekin baiezko keinu arin bat egin zuen.

—Ez zaitut inoiz hemendik ikusi —gehitu zuen hark, jakin-min deigarri batez.

—Lehen aldia da etortzen naizena —aitortu zuen berak, harrotasunez tente jarriz eta, defentsa gisa, biltzeko aiztoa gaztearen aurrean jarriz—. Nire amonak gomendatu dit toki hau eskasia izanez gero.

Gazteak begiak estutu zituen.

—Amaia zaharra zure amona al da? —galdetu zuen, eta oraingoan bere ahotsak bestelako ñabardura bat zuen; errespetu arrasto bat sartu zitzaion tonu burlatiari.

Neskaren beste baietz baten ondoren, irribarre egin zuen. Irribarre zabala eta zintzoa zen, eta une batez haren aurpegi desafiatzailea ezabatu zuen.

—Orduan, behar dituzun tribuko baliabideak har ditzakezu.

Baina hark eskertu aurretik, makurtu eta eskuetatik aiztoa kendu zion mugimendu bakarrean.

—Itzuli niri! —eskatu zuen Amaiak, haserrez beteriko ahotsez eta amorruz distiratzen zuten begiekin.

Gazteak kokotsa berriro bere zurez landutako makilaren gainean pausatu zuen, dibertituta, bere bihurrikeriaz argi eta garbi gozatzen.

—Zure izena esaten badidazu bakarrik —erantzun zuen, tonu zirikatzailez.

Amaiak, nekez eutsiz amorruari, ukabilak estutu zituen. Aitari ikasitako soldadu-hizkerako irain sorta bat botatzekotan egon zen, bat-batean urrunean emakume ahots bat entzun zenean:

—Aritz!

Gazteak azkar jiratu zuen burua eta maldan behera ziztu bizian jaisten zen neska mehe bat ikusi zuen, lur hura ondo ezagutzen duenaren trebeziaz harriak eta sustraiak saihestuz. Haien ondora heldu zenean, aurpegia gogorra zuen, eta egin zuen lehen keinua Amaiari zuzendutako begirada hotz bat izan zen.

Hamazazpi negu inguru izango zituen —Amaiaren adin berekoa—, nahiz eta iritsi berria txikiagoa eta arinagoa izan. Gerriraino txirikordatutako ile horia zuen eta azal pikortsuan nabarmentzen ziren begi urdin argiak. Amaia, haren ondoan, txanpon beraren ifrentzua zirudien: aitagandik jasotako ile ilun lodia, huntzaren berdetasuneko begiak, eta nahi gabe bereizten zuen jarrera bare ia aristokratikoa. Bien arteko aldea nabaria zen, ez soilik itxuran, baita mundua bien sorbalden gainean pausatzeko moduan ere.

—Herrira itzuli behar duzu —esan zion neskak Aritzi, erantzunik onartzen ez zuen premiaz—. Zure arrebagatik da.

Axolagabeko irribarrea desagertu egin zen gaztearen aurpegitik, haizeak ezabatu balio bezala.

—Haurra... etortzen ari da? —galdetu zuen ahots apalez, eta benetako kezka piztu zitzaion begiradan.

—Zure amak zu bila joateko agindu dit —erantzun zuen neskak, begiak handik kendu gabe—. Zerbait ez doa ondo.

Aritzek serio egin zuen buruarekin. Keinu azkar batez aiztoa itzuli zion Amaiari, eta honek hitzik esan gabe hartu zuen. Gero txistu egin zuen, mendian oihartzuna sortzeraino indartsu, eta ahuntzak, esaneko, berriro elkartzen eta mendian gora poliki igotzen hasi ziren, artzainaren deiari men eginez.

Amaiak, une haren tentsioa sumatuz, ez zuen zalantzarik egin.

—Agian lagundu dezaket —esan zuen ahots irmoz, arriskuan zegoen bizitza ororen aurrean amonarengandik ikasitako bulkadak eraginda.

—Ezin duzu —erantzun zuen beste gazteak, lehor, agindu baten gisan.

Baina Aritzek eten egin zuen berehala; haren ahotsa bestearena baino sendoago eta agintzaileago gailendu zen.

—Bai, lagun dezake —esan zuen konbentzimenduz—. Amaia zaharraren biloba da... eta sendalaria bera bezala. Agian emaginak laguntza beharko du. Ezta, temosa?

Amaiak ezpainak gogor estutu zituen, mutil lotsagabe hari —burugogor deitu baitzion hain gertuko samurtasunez— erantzun ez egiteko.

—Hobe dugu denbora ez galtzea —esan zuen azkenean, bere ahotsa irmo eta erabakitasunez beterik ateratzea lortuz.

Eta, atzera begiratu gabe, pausoa bizkortu eta maldan gora hasi zen, bihotza azkar taupadaka eta saskia aldakan leunki kolpatzen. Hain zen handia bere haserrea, ezen oinez abiatu baitzen, hartu zuen hura benetan jarraitu beharreko bidexka ote zen ziur jakin ere gabe.

II

2025 K.o. urtean

Mendiko malda malkartsuan gora nekez zihoala, sorbaldak hondoratu nahi balizkio bezala tiratzen zion motxila neurrigabe astun baten zamapean, Amaiak ez zion bere buruari galdetzeari uzten bere bizitzako zein unetan hartu ote zuen haraino eraman zuen erabakia. Baina, sakonean, bere buruaren alderik argienak eta zintzoenak ziurtasun eztabaidaezinez xuxurlatzen zion errudunaren izena: Irune.

Bai, Irune, betiko laguna, bere gogo sutsu gainezkatsuarekin, bere bizi-indar apurtezina­rekin eta ideiarik zoroenak ere errealitate ukaezin bihurtzeko gaitasun bitxi harekin. Hura zen, zalantzarik gabe, haren beste ideia bikainetako bat. Irunek Job santua bera ere abentura batera arrastaka eraman zezakeen, nahi izanez gero, eta Amaiak ondo zekien hori. Ez zen egoten proiektu, plan, txango edo bihurrikeriarik bere lagunaren eraginpean, modu batean edo bestean, amaitzen ez zenik. Berezkoa zuen besteen barruan ilusioaren txinparta pizteko dohaina, eta, behin hori lortuta, ezinezkoa izaten zen hari eustea.

Egia esan, ezin zion erru guztia hari bota. Irune beti izan zen halakoa: oldarkorra, erakargarria, arimatik bertatik ateratzen zitzaiola zirudien energia batekin. Eta, nolabait, Amaiak bazekien ezin izango zuela bizi bere bizitza hainbeste aldiz astindu duen indar hura gabe.

Neskatoak zirenetik ezagutzen zuten elkar, Donostiako lehen hezkuntzako egun urrun haietatik, non mahaia eta marrazki-koadernoak zeramatzaten ume batzuentzat handiegiegiak ziruditen ametsak partekatzen baitzituzten. Harrezkero, lilura komun batek lotu zituen: historiak. Baina ez daten eta guduen historiak, baizik eta harrien, objektuen eta hondakinen historia ukigarriak..., lehen bizi izan zirenen sekretuak xuxurlatzen dituzten aztarnek.

Arkeologo izatea amesten zuten, munduan barrena ibiltzea, zibilizazioen milaka urteko lurra ukitzea eta iraganaren misterioak argitzea. Urteekin, amets hura forma hartzen joan zen ikasketa orduen, museoen, mapen eta unibertsitateko espedizioen bidez. Bakoitzak bere modura bizi zuen. Eta, nahiz eta etorkizun profesional bera partekatu, haien izaerak erabat kontrajarriak ziren, hain desberdinak eta osagarriak non arima beraren bi erdi ziruditen.

Irune argia zen. Barrutik sortzen zitzaiola ematen zuen edertasun naturala zuen. Bere ile ilehoria, luzea eta distiratsua, uhinez erortzen zitzaion bizkarrean behera, eta haren begi urdin gardenek ipar itsasoaren isla gordetzen zutela zirudien egun oskarbietan. Barre egiten zuenean —eta sarri egiten zuen—, barre zintzo eta bihurri hark poza kutsatzen zien axolagabeei ere. Karismatikoa zen, espontaneoa, oharkabean pasatzeko ezgai.

Amaia, aldiz, argia orekatzen duen isiltasuna zen. Hark ere bazuen edertasun ukaezina, baina bareagoa, neurtuagoa. Bere adats luze beltzaranak areagotu egiten zuen eguzkiak zertxobait ukitutako azalaren argitasuna. Begi berde sakon eta kezkagarriek gauzen barruraino begiratzeko gaitasuna zuten, xehetasun bakoitzean ezkutuko egia bat bilatuko balute bezala. Haietan antzematen zen adimen bizia, gogoetatsua, esaten zuena baino gehiago behatzen zuena.

Irunek iragazkirik gabe hitz egiten zuen lekuan, Amaiak pentsatu egiten zuen hitz bat askatu aurretik. Batzuetan zuhurtzia hark urrun samar ematen zuen, baina egiaz intentsitate handiko sentiberatasuna ezkutatzen zuen, munduarekin ez azalaz, sakontasunez lotzeko beharra. Nahiago zituen elkarrizketa luze eta zintzoak, partekatutako isiluneak, hitzek baino gehiago esaten zuten begiradak. Talde handietan zertxobait aparte geratzen zen, besteen keinuak behatuz eta haietatik ikasiz.

Agian horregatik osatzen zuten hain talde ona, pentsatu zuen beste harri tarte bat igo ahala. Irune bulkada zen eta bera arrazoia; batek sua pizten zuen eta besteak bizirik mantentzen zuen. Urteetan zehar, adiskidetasuna dinamika horretan landu zen. Batek ziurgabetasunera bultzatzen zuen; besteak bertigoa orekatzen zuen.

Harrizko bidexkan emandako pauso bakoitzak hauts hodei txikiak altxatzen zituen, eta haiek kopetako izerdiari, lepoari eta ile iluneko xerlo bihurriei itsasten zitzaizkien, ahaleginaren oroigarri zakar gisa. Eguerdiko eguzkia gupidarik gabe erortzen zen, haitzetan islatuz eta harri bustietatik zilarrezko dirdirak ateraraziz. Aireak erretxina, lur beroa eta berezko garbitasunaren zati bat oraindik gordetzen duten lekuen usain basatia zekarren. Amaiaren botak sustraien eta sastraken artean hondoratzen ziren, eta noizean behin harri solteren bat irrist egiten zuen, oreka hausten zion eta adar bati heltzea edo belaunen gainean une batez bermatzea behartzen zion arnasa berreskuratzeko.

Motxilaren pisua sorbalden gainean doitzen zuen bitartean, Amaiak irribarre egin zuen etsipen onberaz.

Irune zen, zalantzarik gabe, Amaiaren bizitza sostengatzen zuten bi zutabe nagusietako bat, ikusten ez diren baina ezinbesteko diren euskarrietako bat; haiek gabe guztia eror zitekeen. Beste zutabea bere familia zen, edo hobeto esanda, geratzen zen haren zati puskatua.

Amaiaren ama, Alazne, ospe bikaina zuen emakumea zen, Donostiako ospitalean lan egiten zuen bihotz-hodietako zirujau prestigiotsua. Bere bizitza besteen bihotzak konpontzera eta salbatzera ematen zuen, agian ohartu gabe bereak aspaldi utzia ziola bere kabuz indarrez taupadatzeari. Bere egunak guardia amaigabeen, ebakuntza-gelako argien, erabaki premiazkoen eta adrenalinaren eta kontrolaren taupada etengabearen arabera neurtzen ziren. Lana zen dena: bere ahalegina, bere aterpea eta bere zigorra. Medikuntzak ez zuen soilik definitzen; irentsi egiten zuen.

Amaiaren aitak, Valentínek, aldiz, bestelako bizimodua zeraman, baina berdin nekagarria. Farmazia multinazional bateko kargu handia zuen, eta horrek munduan barrena ibiltzera behartzen zuen, aireportu, hotel inpertsonal eta hiri urrunen gaineko bistak zituzten bulegoen artean kateatuta. Etxeko presentzia ia sinboliko bihurtu zen, bidaia baten eta bestearen arteko etenaldi iragankor bat, batzuetan gizona bera baino benetakoagoa zirudien argazki baten modukoa.

Txikitatik etxe hartako bakardade dotore hartara ohituta, Amaiak isilune luze haiek liburuekin, ikasketekin eta pentsamenduekin betetzen ikasi zuen. Hala ere, gurasoen banaketaren ondoren haiek joatera behartu zuten psikologoak tematzen zen haustura hura zela bere izaera gorde haren erroa, konfiantza izateko eta irekitzeko gogorik eza eragiten zion zauri emozional konpondu gabea. Txorakeriak! Halakoa zen, eta kitto.

Agian —batzuetan pentsatzen zuen, oroitzapenak ustekabean harrapatzen zuenean— bere izaera askoz lehenago moldatu zen, gurasoen etxeko harmonia hotzean. Ez zuen sekula gogoratzen elkarri maitasun keinuak egiten ikusi izanik. Ez zegoen haien artean hitz goxorik, ez keinu espontaneorik, ez konplizitaterik. Agian maitasuna gastatu egin zitzaien beren lanbideen exijentzien artean edo, Amaiak malenkonia apur batez pentsatzen zuen bezala, agian ez zuten inoiz benetan sakon sentitu.

Bien artean, gainera, ia ukigarria zen arimaren distantzia bat zegoen. Alazne, iparreko emakumea, euskal mendien gogortasunean sortua, bere lurrean eta haren kodeetan errotua zegoen. Valentín, Badajozeko hego beroan sortua, beste eguzki baten pean hazi zen, adierazteko, sentitzeko eta bizitzeko beste modu batekin.

Hura diziplina, zorroztasuna eta soiltasuna zen. Hura, berriz, bizitasuna, inprobisazioa eta barre erraza. Eta hasieran desberdintasun horiek erakarri bazituzten ere —osatzeko elkar bilatzen duten kontrako poloen gisara—, denborarekin arrakala bihurtu ziren, gero eta zabalago egin ziren pitzadura txikiak, harik eta tartea zeharkaezina bihurtu zen arte.

Etxean, Alazneren presentziak errespetua eta isiltasuna ezartzen zituen. Amaiak neurri berean miresten eta beldurtzen zuen. Zirujauak etxera eraman zuen bere logika kirurgikoa; han, ordena, perfekzioa, garbitasuna eta puntualtasuna eztabaidaezineko agindu bilakatzen ziren. Ordu bakoitzak bere lekua zuen; ekintza bakoitzak, bere xedea. Ez zegoen desbideratzerik, akatsik, ez alferrikako zaratarik. Bisturi artean bizitza baten zehaztasuna eusteko balio zion diziplina gogor hura eguneroko keinu bakoitzean iragazten zen.

Amaia ama aurrean arnasa neurtzen hazi zen, hitz bakoitza zainduz, haren inguruan flotatzen zuen tentsiozko barealdia hausteko beldurrez. Etxea, handia izan arren, estu sentiarazten zuen Alazne bertan zegoenean. Isiltasuna trinkoagoa, astunagoa zirudien, airea bera ere baimenik gabe mugitzen ausartuko ez balitz bezala.

Batzuetan pentsatzen zuen gogortasun hura ez zela maitasun faltaren ondorio, beldurrarena baizik. Bere ama dena kontrolatzeko premia obsesibo batek menderatzen zuen, baita iritsi ezin zuen hura ere. Agian bere bizitza osoa kaosaren aurkako borroka zen, hainbeste mespretxatzen zuela ematen zuen hauskortasunetik babesteko modu bat.

Askok, etxetik kanpo, emakume urrun, berekoi, bere munduan itxiegi gisa ikusten zuten. Lankide batzuentzat, lanarekiko emana izatea miresgarria zen; beste batzuentzat, zoriontasun ezaren seinale. Amaiak ez zuen sekula jakin bi irudi horietatik zein zen egiazkoa. Baina haurtzaroko egun haietan, berandu iristen ikusten zuenean, beroki azpian oraindik ebakuntza-uniformea zeramala, eskuak garbi baina aurpegia nekatuta, emakume nekatu bat besterik ez zuen ikusten. Ez krudela, ez hotza: nekatua baino ez.

Hala ere, gogortasun hark orbainak uzten zituen. Amaiak ez zuen gogoratzen harekin barre zintzorik partekatu izana, ez bihotzetik sortutako elkarrizketarik. Ez zegoen ustekabeko besarkadarik, ez kontsolamenduzko musurik, ez hitz leunik. Bien arteko esaldiak funtzionalak ziren: «jarri mahaia», «badituzu etxeko lanak», «itzali argia». Dena neurtua, kontrolatua, eraginkorra. Eta urteak igaro ahala hori onartzen ikasi bazuen ere, baziren gauak non bakardadeak isilean jotzen baitzuen. Orduan, bere barruko haur zati batek ezinezkoa eskatzen zuen: amak arrazoirik gabe besarka zezan, alaba eredugarri gisa ez, berotasun beharra zuen neskatila huts gisa baizik.

Valentínekin, bere aitarekin, dena zen bestelakoa. Etxera heltzen zenean, beti labur izanda ere, guztia eraldatzen zen, negu luze baten ondoren leihoak zabaltzen direnean bezala. Haren ahotsak espazioak betetzen zituen, bere barreak isiluneak hausten zituen. Alaznek zurruntasuna ezartzen zuen tokian, hark kaosa, bizitza eta espontaneotasuna ekartzen zituen. Arreta bilatu gabe bereganatzen zuen gizon mota zen, ez agintaritzagatik, maitasunagatik baizik.

Bere denboraren zati handi bat milaka kilometrora, aireportu eta bileretan igaro arren, presente zegoenean, erabat presente zegoen. Minutu bakoitza aprobetxatzen zekien. Parkera joaten ziren, izarrak begiratzen zituzten, elkarrekin sukaldatzen zuten, edozein une hutsal oroitzapen baliotsu bihurtuz. Amaiak altxor bat babesten duenaren arretaz gordetzen zituen oroitzapen haiek: algara bakoitza, paseo bakoitza, korridoreko lanpararen azpiko gau-elkarrizketa bakoitza.

Hura beroa, gizatasuna eta samurtasuna zen. Amarengandik zetozenean esku bateko hatzekin zenbatu zitzakeen besarkadak harekin biderkatu egiten ziren. Valentínek maitasunez konpentsatzen zuela ematen zuen Alaznek eman ezin zuena. Ez zen sekula egoten errietarik bere tonuan, ez saminik, ez gogortasunik emaztearengana. Aitzitik, ulermen isil moduko batez begiratzen zion, bestearen mugak maitasun sakonetik jaiotako pazientziaz onartzen dituenaren ulermenaz.

Amaiak sarritan behatzen zituen biak elkarrekin, hain desberdinak ziren bi unibertsoek nola egin ote zuten noizbait bat ulertu nahian. Agian maitasuna, pentsatzen zuen, desberdintasun horretatik beretik jaiotzen da, osatzeko elkar bilatzen duten aurkakoen erakarpenetik. Aitak bere modura azaltzen zion:

—Zure ama harkaitz sendoa da —esaten zion irribarrez, ilea laztanduz—; ni haren gainetik igarotzen den ibaia naiz. Eta zu, txikitxo, gu lotzen gaituen zubia zara.

Euri arratsalde batean elkarrekin sukaldatzen ari zirela esandako hitz haiek Amaiaren bihotzean iltzatuta geratu ziren. Oraindik ez zuen haien sakontasuna ulertzen, baina funtsezko egia bat gordetzen zutela sumatzen zuen. Dualtasun etengabe horren artean hazi zen: diziplina eta afektua, neurritasuna eta espontaneotasuna, iparra eta hegoa. Bietatik zerbait jaso zuen, eta nahasketa hura bere identitaterik intimoena bihurtuko zen urteekin, bere babeslekua eta bere zigorra.

Agian bi mundu horien arteko tentsio ezinezko hura izan zen gurasoen hausturaren arrazoia, nahiz eta Amaiak inoiz ez zuen tragediatzat bizi izan. Bere unibertsoan, banaketa ia ondorio naturala izan zen. Benetan hutsunea bete zuena —hazi, zaindu eta egun isilei zentzua eman zien figura— Maider izan zen.

Maider Alazneren lehengusina urruna zen, emakume txikia, barea, esku trebe eta bihotz pazientekoa. Bere historia minak markatua zegoen. Gaztetan izan zuen nahi gabeko haurdunaldi batek familiatik urrundu eta munduan bakarrik utzi zuen. Semea adopzioan eman ondoren, Amaiaren gurasoen etxean aurkitu zuen babesa, eta ordutik aurrera famili berri hari —berak ere behar zuen hari— goxotasunez eta dedikazioz eman zitzaion.

Amaia haren besoetan hazi zen, bere maitasun apalaren, etxeko jakinduriaren eta keinu txikien beroaren artean: askaria mahaian zain edukitzea, ekaitz gauetako barre leunak, arropa tolesten zuen bitartean ahapeka kantatzen zituen kanta zaharrak. Maiderrek ez zuen sekula obligazio gisa tratatu, bedeinkapen gisa baizik.

Haurtzaroan, Amaiak ez zuen Maideren iraganaren zamaren kontzientziarik izan. Ezkutuko min hura heldua zela bakarrik jakingo zuen, kasualitatez, auzoko emakume batzuen arteko elkarrizketa entzunda. Etxean, pasarte hura isiltasunez estaltzen zen, denborak edo lotsak ezabatua izan balitz bezala. Baina Amaiak, geroago gogoratzean, ulertu zuen Maiderrek bere zauria sendatu zuela maitasuna gehien behar zuenari emanez: hari esker mundutik babestuta sentitu zen neska bakarti hari.

Amonaren baserrira egiten zituen bisitak ziren, zalantzarik gabe, bere haurtzaro osoko oroitzapenik argien eta maitagarrienak, denboraren igarotzeari eusten zioten memoriako altxor txikiak. Asteburu oro —aita urruneko herrialderen batera joana zelako edo ama ospitalean guardia amaigabe batean murgilduta zegoelako—, Maiderrek hartzen zuen ekimena. Berezko zuen pazientziaz, behar-beharrezkoa zenarekin maletatxo bat prestatzen zuen eta herrira eramaten zuen, urteekin erritu bihurtu zen ohitura batean.

Bidaia beti hasten zen bigarren mailako errepide bihurgunetsu hartatik, muino berdeen, amaierarik gabeko larreen eta euri berriaren usaina zuten basoen artean bidea egiten zuten bideetatik. Amaiaren zirrara handituz zihoan bihurgune bakoitzean. Bazekien urrunean mendi urdinxkak ikusi eta aire garbiagoak aurpegia ukitzen zionean, bere babesleku kuttunera heltzekotan egongo zela.

Amonaren baserria helduaren memoriak behin eta berriro samurtasunez gogoratzen zuen lekua zen. Harrizko etxe karratu eta sendo bat zen, teilatu gorriduna, fruta-arbolez zipriztindutako malda baten gainean altxatzen zena. Udako egunetan, belar moztu berriaren eta labetik ateratzen zen ogiaren usainak airea betetzen zuen, eta erleen burrunba zozoen kantuekin nahasten zen.

Barruan, denborak beste erritmo bat zuen, motelagoa, gizatiarragoa. Zurezko zorua krask egiten zuen ibiltzean, hormak zuri-beltzezko argazkiz estalita zeuden, eta tximinian beti izaten zen sua piztuta, bere dirdira goxoak jaurtiz edozein tristura ahaztarazten zutenak.

Amaiak maite zuen giro hura. Han neskatila hutsa izan zitekeen, hirian bere eguneroko bizitza markatzen zuten itxaropen eta araurik gabe. Amona maitasunez gainezka aritzen zitzaion. Beti zuen prest esne bero katilu bat, bizkotxo puska bat edo kontatzeko istorio bat. Amona haren eskuek izpiliku eta irin usaina zuten, eta bere ahots pausatuak edozein kezka bare zezakeen. Minik ez zegoen babeslekua zen, non mundua antzinako harmonia batean geldirik balego bezala ematen baitzuen.

Ihesaldi haietako gehienetan, Irune ere harekin joaten zen. Txikitatik banaezinak ziren, eta bien arteko konplizitateak ez zuen mugarik. Barreak, sekretuak, bihurrikeriak eta benetako lagunek baino ulertzen ez dituzten isiluneak ere partekatzen zituzten. Bientzat, mendien artean ezkutatutako herri hura jolas eta aurkikuntzaren lurraldea zen, esploratzeko zain zegoen abenturen unibertsoa.

Hala ere, haien gaztetako grinak laster erakarri zuen ingurukoen arreta, bereziki bertako erretorearena: gizon zorrotz eta zurruna zen, printzipio sendoak eta begirada miatzailea zituena, eta inoiz ez zuen ulertu bi neska haien jakin-min jostaria. Haren aginduz —haiek bidegabekotzat bezain loriatsutzat hartzen zuten zigor baten bidez— debekatua zuten herriko elizan sartzea. Debeku hark, ordea, erronka bihurtu zuen eliza.

Apaizak behin baino gehiagotan harrapatu zituen ez zegokien tokian miaka, belaunak lokatzez estalita eta begiak emozioz distiratsu. Haserre ohartarazi zien hura ez zela jolaserako tokia, baina haren amorruak ere ez zituen kikildu. Behin gogoangarri batean, hilerri zaharreko hilobi baten ondoan induskatzen aurkitu zituen, sakristiako hormaren atzean, aurkikuntza historiko baten atarian zeudela erabat sinetsita.

Orduan erabat ziur zeuden Grial Santua mendien artean galdutako eliza hartan ezkutatzen zela. Liburu zahar batean —ia xehetasunik gogoratzen ez zuten batean— irakurria zuten tenplario zaldun bat han babestu zela ordenaren desegite garaian, eta haren hilobiak, inolako inskripzio ikusgarririk gabe, garai guztietako sekreturik handiena gordetzen zuela.

Hamalau urteren errugabetasunarekin eta oraindik dena posible dela sinesten dutenen grinarekin, arratsalde osoak ematen zituzten bilaketa hura benetako arkeologoen modura planifikatzen. Xuxurla urdurien eta konspirazio ahapekatuen artean, irudimenezko mapak marrazten zituzten, datuak biltzen zituzten eta elizako ateburuetako harriz landutako sinboloak aztertzen zituzten.

Debekatutako lekuetarako espedizio haiek ziren haientzat abenturaren zirrara bizitzeko modua. Algaren oihartzunak distortsionatzen zituen kobazuloetan sartzen ziren, goroldioz estalitako jauregi zaharren eta denborak isilarazitako gazteluen hondakinak esploratzen zituzten, edo larreetan barrena ibiltzen ziren, lurrean ilaran jarritako harri lauak ahaztutako galtzada erromatar baten aztarnak zirela sinetsita. Aurkikuntza bakoitza, txikiena izan arren, aurkikuntza ikaragarri bihurtzen zen.

Jolas haiek dibertsioa baino askoz gehiago izan ziren: zerbait sakonaren ernamuina izan ziren, bokazio baten hazia. Orduan jakin gabe, esplorazioz eta hautsez beteriko arratsalde haiek, matxinada xalo eta jakin-min gainezka hartako egun haiek, bietan iragana ulertzeko, denboraren arrastoak interpretatzeko gogoa lantzen ari ziren.

Txikitan altxorrak aurkitzea amesten zuten; helduaroan egiak bilatzen ikasiko zuten.

Amaiak berriro begiratu zion aldapari. Aurrean zabaltzen zitzaion paisaia zakarra eta ederra zen aldi berean. Gorago zihoan heinean, landaredia gero eta trinkoago bihurtzen zen: iratzeak, oteak, elorri-sasiak eta txilarrak, usain basati eta ezaguna zabaltzen zutenak. Behean, harana alfonbra berde baten moduan hedatzen zen, eta erdian, ur turkesadun urmael eder batek eguzkiaren izpiak islatzen zituen gainazalean. Garaiera hartu ahala, airea freskoago, meheago eta garbiago bihurtzen zen.

Motxilaren pisuak, ordea, gogorarazten zion abenturaren ilusioak giharrak ere mindu zitzakeela. Nekatuta putz egin zuen eta uhalak berriro kokatzen saiatu zen, lepotik behera zihoan izerdia hautsarekin nahasten zitzaion bitartean. Bere zati batek, dibertitu eta etsita aldi berean, galdetu zion nola litekeen unibertsitateko ikasle batek, urteetako prestakuntza akademikoarekin eta azken xehetasuneraino antolatutako bizitzarekin, paraje bakarti hartan amaitu izana, oinak lokatzez estalita eta bihotza zirrararen eta nekeak dakarren amore ematearen artean jauzika. Une batez gelditu zen atseden hartzeko eta mendi hartara ekarri zuen une hura gogoratzeko.

Dena sei aste lehenago hasi zen, Madrilgo Complutense Unibertsitateko kafetegi beti zaratatsuan. Goiz hartan, beste hainbestetan bezala, Amaia leiho ondoko mahai batean eseri zen, zaratatik eta hizketaldietatik zertxobait aparte, kontzentratzen saiatuz ikasle, irakasle eta zerbitzarien joan-etorri etengabeari erdi despistatuta begira. Bere inguruan, edalontzien murmurioa, barreen oihartzunak eta kafearen usain biziak giro ezagun bat sortzen zuten, bere ohiko kaosean ia lasaigarria.

Aurrean zuen kafe katilua —lau urtez epel eskatu eta, inexplicably, beti irakiten zerbitzatzen zioten kafe hura—. Pazientziaz itxaroten zuen tenperatura apur bat jaitsi zedin, koilaratxoaz benetako xederik gabe eraginez, bere gogoa apunte, kronologia eta azterketa daten artean noraezean zebilen bitartean.

Orduan, eutsi ezinezko energia bolada bat balitz bezala, Irune sartu zen kafetegira. Atea aire kolpe batez ireki zen, eta haren ahots garbi eta dardartiak giroko zarata guztiaren gainetik egin zuen gora. Esku batean egunkari zimurtu bat zeraman, garaipen estandarte bat balitz bezala astintzen zuena, begiak emozioz eta garaipen-sentsazioz distiratsu.

—K.a. I. mendeko euskal idazkunaren aztarnak aurkitu dituzte Nafarroako herrixka zahar batean! —aldarrikatu zuen lotsarik txikiena gabe, alea buru gainera altxatuz.

Hainbat begirada jakin-mintsu jiratu ziren harengana, baina Iruni berdin zitzaion erabat. Amaiak poliki altxatu zuen begirada, bekain bat goratuta. Urteekin ikasia zuen lagunaren tonu hark arazoak baino ez zituela iragartzen.

—Euskararen lehen idatzizko formak ez dira gure aroko I. mendera arte dokumentatzen, Irune —erantzun zuen lasai, lagunaren oldarraldiaren erdian zentzuren bat jartzen saiatuz.

Baina Irune ordurako haren aurrean eseria zen eta egunkaria mahai gainera jaurtitzen zuen aurkikuntzaren froga ukaezina balitz bezala. Papera, presaka tolestua, kafe katiluaren arriskuzko gertutasunean geratu zen.

—Ba irakurri zeuk, ez badidazu sinesten —erantzun zuen, ilusioz gainezka, kokotsa esku batean bermatuta Amaiaren erreakzioaren zain.

Honek hasperen labur eta etsi bat bota zuen. Bazekien Irunerekin eztabaidatzea itsasoari mugitzeari uzteko eskatzea bezain alferrikakoa zela. Beraz, istorioaren amaiera ezagutzen duenaren barealdiz, egunkaria hartu eta irakurtzen hasi zen. Artikuluak Irulegiri buruz hitz egiten zuen, Nafarroako herrixka baskoi zahar bati buruz, non brontzezko xafla batean grabatutako aztarnak aurkitu baitzituzten. Albisteak zientzia eta hipotesiak, ilusioa eta zuhurtzia nahasten zituen, baina lerro artean amets egitera gonbidapena igartzen zen.

—Ez dute guztiz argi baskoierazko idazkuna denik —esan zuen Amaiak azkenean, irakurtzen denbora bat eman ondoren. Bere tonua eszeptikoa zen, nahiz eta ez guztiz fedegabea.

—Horregatik —eten zion Irunek, haren gainera makurtuz begiak zabal-zabalik— herrialdeko arkeologorik onenak behar dituzte hori baieztatzeko. —Hori esatean harrotasunez egin zuen irribarre, esaldiak haien izenak berez barne hartuko balitu bezala.

Amaiak egunkaria mahai gainean utzi eta besoak gurutzatu zituen.

—Ez dago garai hartako euskarazko idatzirik —esan zuen irmo—. Ezta Ebro garaiko hiri erromanizatuenetan ere, han baitzeuden kultur truke handienak.

Irune sorbaldaz jaso zen, ohikoa bezala amore emateari uko eginez.

—Egiptoko hieroglifoak ere ezin izan ziren deszifratu Rosetta harria agertu zen arte —erantzun zuen keinu antzeztu batez, hitzaldi bat ematen ariko balitz bezala hatz bat altxatuz—. Pentsa, Amaia... Pentsa ea ez ote zen egon eskualde hartan erromanizazioa bizkortu zuen gertakariren bat.

Amaiak kopeta zimurtu zuen. Ezin zuen saihestu bere adimenak datuak antolatzea eta loturak bilatzea.

—Sertoriarren gerrak —erantzun zuen zalantzarik gabe, ikasketetako orrialde ugari bete zituen gatazka zahar hura gogoratuz.

—Hori da! —oihukatu zuen Irunek, garaile—. Sertorioren eta Ponpeioren arteko gerra, hamarkada oso bateko kaosa. Penintsula gudu-zelai bihurtu zen.

—Eta bat dator Iruñearen fundazio datarekin —gehitu zuen Amaiak gogoetatsu, arrazoibidearen hariari helduz.

—Bagenekien! —oihu egin zuen Irunek—. Banekien puntuak lotzen hasiko zinela. Maite dut hori egiten duzunean. —Bere begi distiratsuak ilusioz dantzan ari ziren—. Gainera, Irulegiko herrixka ez da edozein leku. K.a. VIII. mendetik egon zen bizirik. Harresi erraldoiak ditu, Amaia! Imajinatu hamar hektarea baino gehiagoko esparru gotortua, bere garairako ikaragarria. Benetako hiri zahar bat, gure lurrean!

Amaiak keinu egin zuen, jakin-minak hartuta.

—Nola dakizu hori guztia artikuluan ageri ez bada? —galdetu zuen, zuhur eta dibertituaren arteko tonu batez.

Irune pixka bat sorbaldak jasoz geratu zen, dena esaten zuen irribarre errudun batekin. Amaiak ondoegi ezagutzen zuen aurpegi hura.

—Indusketaren arduradunekin harremanetan jarri naiz.

Hitzak guztiz natural atera zitzaizkion, horretan ohiz kanpoko ezer ikusiko ez balu bezala.

Amaiak sinesgaitz begiratu zion.

—Ai, ez... —murmuratu zuen, aurpegia esku batekin estaliz, hondamendia aurreikusita—. Ez esan...

Irune barrez lehertu zen, bere ausardiaz poz-pozik.

—Datorren hilean ekingo diete berriro lanei —iragarri zuen—. Eta pozik hartuko lituzkete talentuz eta motibazioz beteriko bi arkeologo gazte euren taldean.

Bere tonua solemnea zen, ia akademikoa.

—Irune —protestatu zuen Amaiak—, jada esleituta genituen Egiptoko praktikak. Egipto! Erregeen Harana, errege-hobiak, urteak eman ditugun proiektua.

Irunek asperdurazko keinua egin zuen, itxuraz.

—Nork joan nahi du beroa pasatzera eta harea irenstera? —esan zuen trufaz, hortzen artean murtxikatzen ariko balitz bezala—. Eta gainera, Amaia —gehitu zuen, begirada bihurri batekin—, pentsa zer esan nahiko lukeen gure herriaren lehen idatzizko arrastoak aurkitzeak. Historia aldatu genezake!

Amaia aulkian etzanxeago gelditu zen eta errendizioaren eta samurtasunaren arteko nahasketa batez begiratu zion.

—Aukerarik ba al dut? —galdetu zuen, erantzuna primeran jakinda.

Irunek bere katilua altxatu zuen —egiaz, Amaiaren katilua— eta ahora eraman zuen.

—Beldur naiz ezetz —esan zuen, hainbeste kostata lortzen zuen kafe epel hura zurrutada bakarrean edanez.

Ondoren, katilu hutsa mahai gainean utzi zuen kolpetxo garaile batez.

—Izena emanda dago jada. Eta ostatuaren aurrerakina, ordainduta.

Eta orain han zegoen, sei aste geroago, Irune gabe, ezin izan baitzion lagundu izotz-jauregiko lizentziatura festan orkatila hautsi zuelako, esku bakoitzean kubata bana zuela patinatzen ari zela.

Mendiak malda engainagarria zuen, eta tarte batean harri batekin estropezu egin zuen. Amaiak oreka berreskuratzen saiatu zen, baina motxilaren pisuak mendean hartu zuen. Lurrera erori zen kolpe lehor batez, arneseko uhal betegarridunek apenas samurtuta. Segundo batzuk ahoz gora etzanda geratu zen, zeru urdinari begira eta arnasa poliki hartuz, haserre baino dibertituago.

—Eskerrik asko, Irune —murmuratu zuen hortz artean, irribarre nekatu batekin—. Benetan, eskerrik asko.

Haizeak emeki jo zuen, mendiak berak ere trufa partekatuko balu bezala.

Mutil ilehori bat, ile motza haizeak nahastuta zuena, ezerezetik agertu zen, paisaiaren itzaletatik bertatik sortua balitz bezala. Bere mugimenduak arinak eta seguruak ziren, eta haren itzala Amaiaren gainera erori zen lurretik altxatzen saiatzen ari zen unean. Bere begietan —urdin sakoneko bi putzu, zeruaren isla ur gainean bezain distiratsu— bazen edozein hesiren gainetik igarotzen zen intentsitate bat.

—Benetan armairu osoa ekarri al duzu hona? —galdetu zuen ahots sakon eta garbiz, burlaren ñabardura batekin, baina minik ematen ez zuenaz.

Ezpainetan irribarre zintzo bat marraztu zitzaion, eskuineko masaileko zuloa nabarmentzen zuen keinu bihurri batez.

Amaiak erantzuteko astirik izan aurretik, gaztea naturaltasunez makurtu zen, baimenik eskatu gabe eta inolako aginduren zain egon gabe, eta motxila erraldoia kendu zion sorbaldetatik. Erraztasun harrigarriz egin zuen, hari zigor moduan iruditzen zitzaion zama arin hutsa balitz bezala. Lurrean leunki utzi zuen, azken keinuraino zainduz, eta gero eskua luzatu zion altxatzen laguntzeko.

Amaiak segundo luzez iruditu zitzaizkion segundo batzuetan behatu zuen. Gorputzera itsatsitako kamiseta urdin argia zeraman eta hautsez estalitako lan-galtza motzak. Bazegoen harengan aldi berean gaztea eta sendoa zen zerbait, bere aire lasaiarekin kontraste egiten zuen segurtasun naturala.

—Eskerrik asko —esan ahal izan zuen, eskua onartzen zuen bitartean.

Haren azala beroa zen, zertxobait latza, eta kontaktuak une bat besterik ez zuen iraun, Amaiak sabelean dardarizo arin bat sentitzeko adina. Mutilak burua apur bat okertu zuen, irribarreari eutsiz.

—Orduan, armairu oso baten edukiarekin bidaiatzen duzu ala zerbait garrantzitsua daramazu hor barruan? —errepikatu zuen, kokotsaz motxila seinalatuz.

Une batez, Amaiak bere ohiko erantzunetako bat pentsatu zuen: sarkasmo lehor bat, galdutako lurra berreskuratuko zion esaldi zorrotz bat. Egoeren gaineko kontrola mantentzeko eta bere burua babesteko zuen modu instintiboa zen. Baina hitz egin aurretik, Iruneren irudia pasatu zitzaion burutik. Pentsatu zuen nola erantzungo zukeen hark, eta erantzunak nahi gabe irribarrea aterarazi zion.

—Egia esan, ez ditut Armani praken eta zapataren tokia aurkitu —erantzun zuen, gehiegizko frustrazio tonua antzeztuz.

Mutilak barre labur eta zintzo bat egin zuen, muinoetan barrena haizearen freskotasun berarekin zabaldu zena.

—Benetako pena da —erantzun zion, jolasari berehala jarraituz—. Ziur lurra zulatzen eder eder egongo zinela haiekin.

Komentarioak ustekabean harrapatu zuen. Ironia bazen, bai, baina bazegoen zerbait zuzena ere, naturaltasun desarmatzaile bat, nahastu egin zuena. Amaiak zerbait esaten saiatu zen, baina ez zuen hitzik aurkitu. Galanteria ukitua zuen umore hark arraroa, ustekabekoa eta nolabait deseroso erakargarria egiten zitzaion.

—Nahi duzu motxila eramatea? —gehitu zuen hark, ezer gertatu ez balitz bezala.

Bere ahotsaren tonua aldatu egin zen. Atsegina izaten jarraitzen zuen, baina orain kadentzia leunagoa zuen, ia gonbidatzailea.

Amaia geldirik geratu zen, ezpainak erdi irekita, lehen begiratuan keinu hutsala zirudiena behatzen, eta, hala ere, arnasa kentzen ziona. Ez zen laguntzaren ekintza bera soilik, baizik eta egiteko modua: sen onezko lasaitasunez, protagonismorik bilatu gabe.

Haien begiradak gurutzatu ziren.

Haren begiak urdin ilunak ziren, sakonak, argia harrapatu eta munduari berriz itzultzen ziotela ematen zuten dirdira metalikodunak. Haietan bazen zerbait Amaiaren oinak lurretik kendu zizkiona. Ez zen behatua sentitu; aitzitik, barruraino begiratzen ziola iruditu zitzaion, ezezagun hark besteen eta bere artean jartzen zituen maskara guztiak zeharka zitzakeela bezala.

Amaiak bero arin bat sentitu zuen lepora igotzen; beheko ezpainari hozka egin zion, une hartako zaurgarritasun ustekabearen aurrean deseroso. Hark, aldiz, isiluneak irakurtzera ohitua dagoenaren baretasunari eusten zion. Eta orduan, hitz bakar bat ere esan gabe, mutila jiratu egin zen.

Mugimendu arin batez, motxila eskuineko sorbaldan hartu, uhalak egokitu eta maldan gora abiatu zen. Amaiak begiekin jarraitu zion, harrituta, oraindik geldi bere jarreran, harik eta distantzia nahikoa luzatu zen arte erreakzionatzera behartzeko.

Orduan bakarrik ohartu zen ez ziola bere izena galdetzeko astirik ere izan.

III

75 K.a. urtean

Lehen malda gainditu ondoren, igoera askoz ere neketsuagoa eta zorrotzagoa bihurtu zen. Ordura arte sastraka baxu eta usaintsuen artean —erromeroa, izpilikua, ezkaia eta txilarra— otzan zabaltzen zen bidexka estutzen eta bihurgune bortitzak egiten hasi zen, maldak gorantz egiten zuen heinean. Mendiaren behealdean eguzkiaren laztanen pean libre hazten ziren landareek landaretza soila eta trinkoago bati utzi zioten lekua. Aireak beste era batera usaintzen zuen han goian: hezetasunez eta sustraiez; freskoagoa zen, garbiagoa, ia ebakitzailea.

Haritzak agertu ziren lehenik, beren enbor lodi eta bihurriekin, lurrean sakon errotuta milaka urteko zutabeak balira bezala. Zuhaitzen azala zakarrak goroldio berdearen aztarnak eta eguerdiko argi zeharraren pean distiratzen zuten ihintz tantak gordetzen zituen. Amaiak arnasa sakon hartu zuen. Mendiko aire garbiak bularra bete zion eta beste mundu batean sartzen ari zela sentiarazi zion, zaharragoa, zorrotzagoa zen batean.

Gora egin ahala, haritzak pago dotoreek ordezkatu zituzten, azal leun eta zilar kolorekoak, eta urteko garai hartan zerurantz otoitzean altxatutako besoak balira bezala hedatzen ziren adar biluziak zituztenak. Zuhaitzak elkarrekin lotzen ziren goialdean, eta behealdetik ikusita, mataza hark kupula grisaxka bat osatzen zuen, ia sakratua, haren azpian isiltasuna are sakonagoa baitzirudien. Beren boten pean zanpatutako hosto lehorren marruskadurak baino ez zuen hausten baretasuna.

Amaiak sentitzen zuen igoeraren nekea une batzuetan lausotu egiten zela paisaia haren solemnitatearen aurrean. Arnasa botatzen zuen aldiro, berehala desagertzen ziren lainotxo txikiak eratzen ziren, basoko hats hotzarekin nahastuz. Enbor garaiek jaurtitako itzalak lur bustiaren gainean luzatzen ziren, argi-joko bat sortuz, bidea bere oinen azpian mugitzen ari balitz bezala.

Bidea, gero eta estuagoa eta traidoreagoa, azkenean galdu egin zen hosto urreztatuen eta hautsitako adarren hondarren estalki baten azpian. Orduan, Aritzek, metro batzuk aurretik zihoanak, txistu batzuk jaurti zituen airera. Ez ziren hots soilak: bazuten erritmo bat, kadentzia zehatz bat, ia musikala. Oihartzunak doinua itzuli zuen zuhaitzen artean, biderkatuta, urrunean deseginez.

Segundo batzuetan, Amaiak bere arnasa besterik ez zuen entzun.

Eta orduan erantzuna iritsi zen.

Antzeko txistu bat, doinuan berdina, baina ñabardura desberdin batekin, ezagutzaren gakoa gordetzen zuen aldaketa arin batekin. Pixka bat gehiago aurreratu zuten, harik eta basoaren loditasunetik bi giza irudi agertu ziren arte, lurraren eta zuhaitzen azalaren artean ia nahastuta.

Gizonak, ingurunearekin kamuflatzen ziren larru onduz jantzita, ehiztarien arintasunarekin mugitzen ziren eta lantza luzeak zeramatzaten eskuetan. Burdin leunduaren distirak argia harrapatu zuen une batez, zilar koloreko dirdira iheskor bat askatuz. Ile luzeek aurpegiaren zati bat estaltzen zieten, haizeak eta eguzkiak gogortutako aurpegi ia harrizko eta adierazpenik gabeko haiek, eta haien begi ilun eta erneek ez zioten Amaiari so egiteari uzten.

Aritzek buruarekin ia hauteman ezin zen keinu bat egin zien. Gudariak mugimendu berberarekin erantzun zuten, hitz bakar bat ere esan gabe, eta talde txikiari batu zitzaizkion, neskaren bi alboetan jarriz. Haien presentzia isil eta irmoak bazuen aldi berean babesletik eta beldurgarritik. Amaiak, aitortu nahi ez bazuen ere, sabelean korapilo arin bat sentitu zuen.

Igoera haien aurrean altxatzen zen hesi baten aurrean amaitu zen, horma bizia balitz bezala. Enbor lodiz osatutako oztopo iluna zen, denborak beltztua, ia lau metroko garaierara igotzen zena, lerro trinko eta mehatxagarria osatuz. Egurraren usainak, goroldioarenarekin nahastuta, bi munduren arteko mugan zegoela sentiarazi zion Amaiari: atzean uzten zuen baso basatia eta horma haien atzean zain zegoen zibilizazioa.

Hurbildu ahala, hesi haren barruan ia ikusezinak ziren ate batzuk ezkutatzen zirela ohartu zen, astunak, sinbolo eta erliebe primitiboz zizelkatuak. Handik gutxira, astiro ireki ziren, zuhaitzen artean oihartzun egin zuen karranka batekin, keaz eta ahotsez beteriko aire ufada bati pasabidea emanez.

Beste aldean, esplanada irregular zabal bat hedatzen zen, arnasa hartzen zuen hiri baten sare kaotiko eta biziak estalia. Harriz eta egurrez egindako etxeak, teilatu baxu eta horma lodiak zituztenak, ageriko ordenarik gabe elkartzen ziren, baina begiak sumatzen zuen logika batekin, lurrak berak haien kokapena agindu izan balu bezala.

Kaleak —halakorik deitu bazitzaien— elkar gurutzatzen ziren harriztatutako bideak ziren; batzuk zabalak, beste batzuk hain estuak non apenas uzten baitzuten bi pertsona pasatzen. Amaiak harriduraz begiratu zion ikuspegi hari. Bide batzuetako lurra, hauts urreztuz estalia, goizeko argia kobrezko dirdiretan islatzen zuen. Jendearen murmurioaren gainetik mailuen eta aizkoren kolpeak entzuten ziren. Etxe batzuen behealdeetan tailerrak zabaltzen ziren, non zurginek pazientziaz zizelkatzen baitzituzten teilatuak eta atariak eutsiko zituzten habeak. Ebakitako egur berriaren usaina, egur erreen kearekin eta labean egindako ogiarekin nahastuta, airean zebilen, bilgarri, ia gozo.

Harago, emakume taldeak menditik jaisten ziren ur-zurrusten ondoan hizketan ari ziren, arropa garbitzen edo alea ehotzen. Haurrak txakur zaunkarien eta zamabereen artean korrika zebiltzan, larruak, garia edo egurra garraiatzen zituzten gurdiak trebetasunez saihestuz. Zalaparta ordenatua zen, komunitate bizi eta autosufiziente baten taupada kolektiboa. Amaiak ezin izan zuen konparaketarik egitea saihestu.

Bere gogoak berehala ezarri zuen paralelismoa jaioterriko herrixkarekin. Han, bizimodua etxola apal gutxi batzuen inguruan igarotzen zen, hesi txiki batek nekez babestuta; hemen, aldiz, harresiak ikaragarriak ziren. Haiek osatzen zituzten harriak, morteroz elkartuak, esku trebeen eta etsai handien aurrean defendatzeko xede argi baten lekuko ziren. Hiri hura gotorleku bat zen. Eta, hala ere, ez zuen bere gizatasuna galtzen.

Bere inguruan, egitura bakoitzak hizkuntza desberdin bat hitz egiten zuen. Ateetako erliebe zeltak, leiho markoetako moldeura erromatar argiak, Mediterraneoko porturen batetik etorriak ziruditen teila gorrixkak, herriak nahastu ziren toki bati buruz mintzo ziren, kulturak bideen moduan gurutzatzen ziren leku bati buruz. Harri bakoitzean istorio bat zegoen, eta istorio bakoitzean, mendeetako erresistentziaren eta merkataritzaren arrastoa.

Etxe handiek ertzak menderatzen zituzten, gainerakoetatik bereizita hormatxo edo zurezko hesitxoen bidez. Haien habeek, forma geometrikoz apainduta, jabeen aberastasuna agerian uzten zuten. Erdigunetik gertuago, etxebizitza xumeak, lokatzez eta lastozko estalkiz eginak, lurrarekin nahasten ziren. Hala ere, oparotasunaren eta xumetasunaren nahasketa hark ez zuen desadostasunik sortzen; aitzitik, harmonia berezia ematen zion osotasunari, dena, baita desberdintasuna ere, erritmo berean taupadaka ari zen bihotz beraren parte balitz bezala.

Orduan altxatu zuen Amaiak begirada eta ikusi zuen. Mendi gainean, ikuspegia menderatuz eta hiria harrizko zaindari gisa koroatuz, egitura handi bat altxatzen zen, zehaztasunez eta handitasunez eraikia. Horma sendoak eta lerro simetrikoak zituen eraikina zen, zutabe zakarrak eta sarrera zaintzen zutela ematen zuten irudiak zituena. Eguzkiaren izpiek, gero eta gorago, fatxada urrezko distiraz bustitzen zuten, bizirik emanez.

Amaiak arnasa eten zuen. Hura ez zen etxe huts bat, ezta eraikin arrunt bat ere. Ez zekien buruzagi baten jauregia zen ala antzinako jainko bati eskainitako tenplu bat, baina haren presentziak bazuen naturaz gaindiko zerbait. Argia eskulturen artean jolasten zen, eta une batez iruditu zitzaion harriek beraiek hats zahar bat botatzen zutela, ahaztutako erritualen oihartzuna.

—Tenplu bat izango da... —murmuratu zuen, ia ohartu gabe.

Hotzikara batek bizkarrezurra zeharkatu zion. Bazegoen zerbait sakratua isiltasun hartan, jainko loek oraindik entzuten zutela balitz bezala. Goizeko brisa tontorretik behera zetorren urruneko soinu bat ekarriz, agian kanpaiak edo kanta motelduak. Amaiak konbikzio bitxi batez ulertu zuen leku hark bere patua aldatuko zuela.

Bi gizon armaturek albo banatan hartuta, Aritzen atzetik joan zen, hark harrizko kaleetan barrena pauso irmoz aurrera egiten zuen bitartean. Neska ilehoriak atzeko guardia osatzen zuen, eta lantzek lurra ukitzean egiten zuten hotsak markatzen zuen haien aurrerabidearen erritmoa. Biztanleek zuzentzen zizkioten begirada bakoitza Amaiaren barruan iltzatzen zen, mesfidantzaren eta etsaitasunaren arteko nahasketa batez. Jendea alde egiten zen, ahapeka murmurikatuz; haurrek amen atzean ezkutatzen ziren, eta gizon batzuek besoak gurutzatzen zituzten, arrotz haren presentziaren aurrean beren lurraldea berretsi nahi izango balute bezala.

Amaia txiki sentitu zen, behatua, lekuz kanpo. Sentsazioak korronte hotz baten moduan zeharkatu zuen. Elkartutako komunitate hark gorputz arrotz gisa ikusten zuen. Arnasa neurtuago bihurtu zitzaion, eta pauso bakoitzak ezinegonaren oihartzuna eragiten zion barruan.

Azkenean, taldea barrutiko etxerik handien eta sendoenetako baten aurrean gelditu zen. Harrizko atalase batek eta tindatutako larru gorri astunezko gortina batek babestutako sarrerak agintea eta errespetua adierazten zituen. Aritzek gortina besoa apur bat mugituz baztertu zuen eta, hitzik esan gabe, sartzeko keinua egin zion. Amaiak atalasea astiro zeharkatu zuen, beldurraren eta ikusminaren arteko nahasketa batekin.

Bazekien hori egitean mendiko haizea baino zerbait gehiago uzten zuela atzean: herri baten bihotzean sartzen ari zen.

Amaia argi gutxiz hornitutako gela zabal batera sartu zen; kanpoko argia apenas iragazten zen horma lodi haietako zulo txikietatik. Barruak ke, urtutako argizari eta izerdi usaina zuen, eta atzealdean berehala ezagutu zuen ñabardura metaliko bat: odolaren usain bereizgarria. Airea trinkoa zen, ia geldirik, eta ilunabarrak isiltasun larri batez estaltzen zuen dena.

Hogei bat emakume bilduak zeuden gelaren erdialdean. Batzuk aurpegi gogortuko atsoak ziren; beste batzuk, esku dardaratidun gazteak. Denek erakusten zituzten antsietatearen, nekearen eta beldurraren arteko aurpegiak. Enborrez egindako eta animalia-larruz estalitako ohetxo baten inguruan zeuden, non neska ilehori bat etzanda baitzegoen, argizaria bezain zurbila, kopeta bustiaren gainean ilea nahasita eta hankak odolez estalita. Haren hatsankak isilduak ziren ordurako, eta orain isiltasun kezkagarri eta ia jasanezina nagusitzen zen.

Amaia une batez geldirik geratu zen, begiak ilunera ohitzen utziz. Apurka-apurka, itzalak definitzen joan ziren haren aurrean, xehetasunak agerian utziz. Orduan ikusi zuen. Mahai txiki, zakar zizelkatu baten gainean, jaioberri baten gorputz ttikia zegoen oihal zuri baten gainean, finegia, hil-oihal baten antz handiegikoa. Oihala min ematen zuen leuntasunez erortzen zen egurraren gainera.

Hunkituta, Amaia astiro hurbildu zen, pauso neurtuz, bihotza taupada nahasian. Irudi hauskor haren gainera makurtu zen eta, ia begirunezko keinuz, belarria umearen aurpegira hurbildu zuen. Ez zen hatsik izan, ez mugimendurik. Ezer ez. Bere bularrean pisu egiten zuen isiltasun absolutu bat baino ez. Azalaren kolore urdinxka ikusita, ahalegin oro alferrikakoa izango zela jakin zuen. Seguru aski erditzean ito zen, hasi aurretik eten ziren beste hainbeste bizitza bezala.

Amaiak begiak itxi zituen une batez. Gero oihala hartu eta kontu handiz estali zuen haurra, azken laztan bat, itzalitako bizitza hari eskainitako erruki keinua. Isilpeko pietate hark nahikoa izan zen gainerako emakumeek errespetuaren eta mesfidantzaren arteko nahasketa batez begira ziezaioten. Sentitzen zuen mina alde batera utzita, berriro amarengan jarri zuen arreta.

Gaztea konorterik gabe zegoen, bere gorputza larruen gainean geldirik, baina pultsua hatzen artean hartu zionean —hain ahula, hain ia antzemanezina—, zerbait nabaritu zuen: bizitzaren hari hauskor bat, nolabait irauten zuena. Denbora galdu gabe, sabelea ukitu zuen arretaz, umetokiaren tentsioa sumatuz; ondoren, hanka odoltsuak aztertu zituen odoljariorik bazegoen begiratzeko.

Orduan erditzen ari zenaren ondoan zegoen atso baterantz jiratu zen, irudi mehe bat, ile grisak txirikorda batean bilduta eta denborak ildaskatutako aurpegia zituena.

—Plazenta bota du? —galdetu zuen Amaiak ahots barez.

Emakumea isilik egon zen segundo batzuetan. Bere begiek Aritzen bila jo zuten, hura atzealdean zutik baitzegoen, hitz egiteko haren baimena behar balu bezala. Hark arin baiezkoa egin zuenean, emakumeak ezezkoa egin zuen buruarekin.

Amaiak astiro hartu zuen arnasa.

—Ur beroa behar dut, zapi garbiak eta salda duen ontzi bat.

Bere hitzak argiak eta irmoak izan ziren, zalantzarik gabeak. Bere tonua hain zen segurua, non, hondamendi haren erdian ere, ordenaren dardarizo arin bat sortu baitzuen.

Emakumeen artetik irudi txiki bat agertu zen, azal ilunekoa eta jarrera handikoa. Kotoizko mantu zuri fin bat zeraman, landare forma txirikordatuz osatutako brodatu berdeekin apaindua. Jantziaren aberastasunak boterea eta maila erakusten zituen.

—Nor zara zu nire alaba ukitzeko eta haurra estaltzeko? —galdetu zuen ahots gogorrez; haserrea eta eutsitako mina dardarka zebiltzan hartan. Bere begi gris altzairutsuek Amaia zulatu zuten.

Erantzuteko astirik izan aurretik, Aritzek presaz esku hartu zuen, airean loditzen ari zen tentsioa arindu nahian.

—Amaia zaharraren biloba da, ama. —Bere ahotsa errespetuzkoa baina irmoa izan zen.

Murmurioa zabaldu zen bildutakoen artean, gelan zehar korronte ikusezin baten antzera.

—Erromatarraren alaba...

Amaiak jakin-minaren eta mespretxuaren arteko nahasketa batez esana entzun zuen. Etiketa labur eta zorrotz hura zama baten moduan erori zitzaion gainera. Ez zen deskribapen hutsa: epaia zen.

Begirada bare altxatu eta errespetua ezartzen zuen lasaitasunez hitz egin zuen.

—Nire amonak urte luzez hezi ninduen sendatzearen artean.

Hitz egiten zuen bitartean, bere zorroa ireki eta beirazko poto batzuk eta tresna leundu batzuk atera zituen, lurrean ia errituzko ordenaz jarriz.

Etenaldi labur baten ondoren, erditzen ari zenaren ondoan egon zen atso berak altxatu zuen ahotsa:

—Ekarridazue eskatzen duena!

Bere tonua solemnea zen, denek zalantza egiten zuten unean erabakitasunez jarduten zuen gazte hartan agintea aitortuz.

Minutu gutxiren buruan, ilunpean mugimendua piztu zen. Lehen beldurrak geldiarazitako emakumeak lanean hasi ziren. Laster, Amaiak eskueran izan zuen eskatu zuen guztia: lurrunetan zegoen ontzi bat, zapi pila bat eta lurrina zerion ur beroa. Isilik, mahukak bildu zituen eta keinu zehatzekin neskaren aurpegi izerditsua eta kopeta sutan zuen hura garbitu zituen. Gero hanketako odol koagulatua kendu zion eta, azal osasuntsuaren gainean, konpresa epelak ipini zituen.

Beirazko potoetako bat hartu, tapa kendu eta edukia neskaren sudurraren azpira hurbildu zuen. Usain indartsu, mingots eta balsamiko bat hedatu zen airean, arrotzak ziren murmurioak eraginez. Segundo batzuk igaro ziren Amaiak bere eskuen azpian dardarizo arin bat sentitu arte. Gaztearen gorputzak erreakzionatu egin zuen, arnasa bizkortu zitzaion eta, hasperen baten ondoren, betazalak poliki ireki zitzaizkion.

Erditzen ari zenaren begirada sabaiko ilunera galdu zen, nahasirik.

—Non dago... nire semea? —murmuratu zuen ia entzun ezin zen ahots hari batean.

Amaiak eskua eutsi zion eta irribarre leun bat egin zion.

—Dena ondo doa —erantzun zion, gezur errukitsu batez baretuz—. Atseden hartu.

Hitz egiten zuen bitartean, gaztearen sabelea ukitu zuen arretaz. Umetokiaren erantzuna sentitu behar zuen, plazenta kanporatzen ari zela ziurtatu. Baina bat-batean hatzen mugimendua gelditu zuen. Azalaren azpian beste zerbait dardarka zebilen. Belarria hurbildu eta arnasa eutsi zuen. Erritmo arin, bizkor eta tematua. Taupada bat.

—Beste ume bat dago —xuxurlatu zuen.

Hitz haiek esan orduko ikusi zuen nola argitu zitzaion atsoaren begietan sinesgaitzaren dirdira. Gaztearengana itzuli zen.

—Nola duzu izena?

—Irun e —erantzun zuen, ia ahotsik gabe.

Amaiak buruarekin baiezko keinu egin zuen, eskua samurtasunez estutuz.

—Entzun, Irune. Zure haurrak behar zaitu. Badakit nekatuta zaudela, baina bultzatu egin behar duzu. Fida zaitez nitaz.

Irune, kexu hautsi batekin, ia antzeman ezin zen keinuz baiezkoa egin zuen. Bere hatzak indarrez itxi ziren Amaiaren eskuaren inguruan. Atsoa, haien ondoan, ohearen oinetan jarri zen, belaunak irmo helduz. Gazteak oihu egin zuen, eta soinu hark tximista batek bezala urratu zuen isiltasuna.

Amaiak adorezko hitzak xuxurlatzen zizkion, errukizko kantu bat erditzen ari zenaren hatsanken eta malkoen artean.

—Egin dezakezu... ia iritsi da... arnasa hartu nirekin... —xuxurlatzen zuen.

Bat-batean, atsoaren ahots sakona entzun zen:

—Burua ateratzen ari da..., baina zerbait ez dabil ondo.

Amaiak mantak albo batera egin eta ikusi zuen. Hestegorri umbilikalak haur txikiaren lepoa estutzen zuen. Ikusten zen azal urriak tonu urdinxka eta hilkorraren antza hartu zuen.

—Bestearekin bezala gertatuko da —murmuratu zuen atsoak, etsipen tristez.

Amaiak indarrez egin zuen ezezko keinua.

—Ez. Nik eragotz badezaket, ez.

Bere zorroko aizto txikia atera, hostoaren gainera pattar zurrusta bat bota hura garbitzeko eta emakumeengana jiratu zen.

—Uhal bat, azkar. Hozka egin behar dio —agindu zuen, halako erabakitasunez begiratuz, non inor ez zen ausartu zalantza egitera.

Emakumeetako batek larruzko tira bat eman zion, eta Amaiak neskaren hortzen artean jarri zuen.

—Min egingo dizu —ohartarazi zion—, baina niregan konfiantza izan behar duzu, Irune. Ez amore eman.

Denbora gelditu egin zela zirudien. Suak dardar egin zuen zuzien argitan. Esku irmoz, Amaiak ebaki txiki bat egin zuen, igarobidea askatzeko adinakoa bakarrik. Umea itotzen zuen kordoia kendu eta, mugimendu leun baina erabakizko batez, azkenik mundura ekarri zuen.

Ondorengo isiltasuna jasanezina izan zen, harik eta negar labur eta indartsu batek airea lehertu zuen arte. Kanpai hots baten modukoa izan zen. Emakumeek arnasa eten zuten. Eta gero, inork agindu gabe, entzun ziren arintasun negar-zotinak, hasperenak, otoitzak. Amaiak jaioberria altxatu zuen, azal arrosadun eta ile iluneko neskatila bat, bizirik eta amorruz, eta larru gozoetan bildu zuen Aritzi eman aurretik.

Hark begirunezko harriduraz hartu zuen, ia trakets, benetakoa izateko hauskorregia zen zerbait eutsiko balu bezala. Une batez, gela osoa negar haren inguruan biratu zen.

Amaiak, kontrola galdu gabe, kordoia moztu, lotu, eta Irunerengana itzulita, zauria garbitu eta jostura josten hasi zen zehaztasun handiz. Odola eskuetako izerdiarekin nahasten zitzaion, baina pultsuak ez zion dardar egiten. Belaunaldiz belaunaldi jasotako ofizioaren baretasuna zen hura.

—Konortea galdu du —esan zuen atsoak.

Amaiak buruarekin baiezkoa egin zuen.

—Agian hobe hala. Oraingoz ez du min gehiago sentituko.

Pultsua egiaztatu zuen: ahula, baina etengabea.

Beldurgarrien zen arriskua igaroa zen.

—Neskatila salbatu duzu, neska —esan zuen atsoak, eta lehen gogorra zen begirada samurtu egin zitzaion—. Zure amonaren ondorengo duina zara.

Amaiak ez zuen begirada altxatu ere egin.

—Orain garrantzitsuena ama salbatzea da. —Bere tonua barea zen, baina nekeak zeharkatua—. Ekarri ur gehiago, zapi garbiak. Badago herrian errementaririk?

Isiltasuna itzuli zen, trinkoa, begirunetsua. Amaiak une batez begirada altxatu zuenean, ohartu zen Aritzek haurra amaren besoetan jartzen ziola, hitzik esan gabe hari begira zegoela. Hark kanpora ateratzeko keinua egin zionean, nahasi egin zen. Erditzen ari zenari begira egoteko eskatu zion atsoari, esku odolduak zapi batekin garbitu eta haren atzetik atera zen, zorroa sorbaldan zintzilikatuz.

Atalasea gurutzatu zuenean, mendiko aire freskoak aurpegia jo zion. Kanpoko isiltasunak kontraste egiten zuen bere barruan oraindik oihartzun egiten zuen zalaparta intimoarekin. Bularrean ziztada bat sentitu zuen, arintasunaren eta ezinegonaren arteko nahasketa, zergatia guztiz ulertu gabe.

—Errespetutsuagoa izaten saiatu beharko zenuke, temosa —esan zuen Aritzek bidexka estuan behera zihoazela.

—Errespetutsuagoa? —errepikatu zuen Amaiak, kopeta zimurtuta, nahasita eta suminduta aldi berean—. Azkar jokatu dut haurra salbatzeko, eta berdin egin behar dugu zure arreba bizirik atera dadin nahi baduzu.

Bere ahotsa irmoa zen eta, aldi berean, dardaratia.

—Badakit —erantzun zuen gazteak, bide erdian geldituz.

Astiro jiratu zen, keinu serioz, eta begietara begiratu zion hura ere begiradari eustera behartu zuen intentsitate batez.

—Baina ulertu behar duzu arrotza zarela gure artean. Jakin gabe, buruzagiaren semearen aurrean eskakizunez aritu zara.

Amaiak harrituta begiratu zion, agerpen hura bereganatzen saiatuz.

—Ez da erreprotxu bat, temosa —jarraitu zuen Aritzek, tonua zertxobait leunduz—. Zuk egindakoa zuzena izan da; inork ez du hori zalantzan jartzen. Baina gu herri itxia gara, oso erabilera eta ohitura markatuekin. Gure tribukoa ez den emakume batek hain segurtasun handiz aginduak emateak mesfidantza pizten du eta ordena kolokan jartzen du.

Amaiak begirada beheratu zuen une batez, arnasa sakon hartuz. Ulertzen zuen hark esaten zuena, onartzea kostatzen bazitzaion ere. Haizeak bien artean jo zuen, hitzen oihartzuna berekin eramanez, eta han geratu ziren, eginbeharraren eta mesfidantzaren artean, distantziaren eta ulermen izatera heltzen hasi zen zerbaiten artean esekita.

—Ulertzen dut esan nahi didazuna —esan zuen azkenean, ahots barez, oharra onartuz—. Formaren kontua da gehiago, mamiarena baino.

Burua altxatu eta erabakitasunez begiratu zion, eguzkia goren-gorenean zegoela begiak dizdizka.

—Eta orain, esan al diezadakezu nola aurkitu errementari bat?